اگر اهل مطالعه باشید یا به هر دلیل دیگری با دنیای کتاب سروکار داشته باشید، احتمالاً اصطلاح شابک به گوشتان خورده است. اما مانند بسیاری دیگر از افراد، ممکن است ندانید شابک به چه معناست و چه کاربردی دارد. اگر سؤالاتی از این دست ذهنتان را مشغول کرده، یا کمی بیشتر با دنیای نشر آشنا هستید و میخواهید بدانید چگونه میتوان اقدام به دریافت شابک کرد، ادامهی مطلب را از دست ندهید. ضمناً این نکته را به خاطر داشته باشید که نشر سنجاق خدمات کامل چاپ کتاب از جمله دریافت شابک و تمامی مجوزهای لازم برای چاپ اثر شما را با بهترین شرایط و در کمترین زمان ارائه میدهد.
شابک چیست؟
شابک یک سرواژه (نام اختصاری) کاربردی است که عبارت شماره استاندارد بینالمللی کتاب را بیان میکند. خود این عبارت ترجمهای است از اصطلاح ISBN یا International Standard Book Number در زبان انگلیسی. همانگونه که از معنای این عبارات مشخص است، شابک یا ISBN در واقع یک شمارهی یگانه است که به یک کتاب مشخص اختصاص مییابد تا جستوجوی آن را برای کتابفروشیها و خوانندگان آسان کند.
شابک چه کاربردی دارد؟
با توجه به رشد چشمگیر صنعت نشر در یک سدهی اخیر و ورود عناوین بیشمار به بازار کتاب، مشکلات زیادی در زمینهی سفارش، توزیع و انبارگردانی برای ناشران، پخشکنندهها، کتابفروشان و مخاطبان به وجود آمد؛ از جمله ثبت و تحویل سفارش اشتباه بهدلیل تشابه اسمی نویسندگان یا مشابهبودن عنوانهای کتاب. ناشران و سازمانهای مختلف برای حل این مسائل دست به اقداماتی زدند که هیچکدام از آنها بهعلت یکپارچهنبودن در سطح جهانی، به موفقیت خاصی دست پیدا نکردند. تا اینکه در سال ۱۹۶۶ شمارهگذاری استاندارد کتابها آغاز شد و در نهایت در سال ۱۹۷۰ توسط سازمان بینالمللی استاندارد (ISO) بهصورت یک کد ۱۰ رقمی توسعه پیدا کرد. شابک در سال ۱۳۷۲ وارد ایران شد و در سال ۱۳۷۵ استفاده از آن برای ناشران اجباری شد.
شابک به چه محصولاتی اختصاص پیدا میکند؟
اگرچه در نگاه اول اینطور به نظر میرسد که شابک مختص کتابها باشد، اما در عمل محدودهی وسیعتری از محصولات را در بر میگیرد. آثار فرهنگی مختلف مانند جزوهها، کتابهای چاپشده به خط بریل و نقشهها، همچنین کتابهای صوتی و نرمافزارهای فشرده و حتی کتابهای دیجیتال نیز شابک اختصاصی خود را دریافت میکنند تا از دیگر محصولات متمایز شوند.
ساختار شماره شابک چگونه است؟
در حال حاضر، شابک از ۱۳ رقم تشکیل شده که هرکدام از بخشهای آن، معنای خاص خود را دارند.
پیشوند شابک
۳ رقم ابتدای کد شابک، نوع کتاب یا کالای ثبتشده را نشان میدهند که شامل اعداد ۹۷۸ و ۹۷۹ میشود.
شناسه گروه ثبتی
۱ تا ۵ رقم بعدی، نشاندهندهی منطقه جغرافیایی یا زبانی است. بهعنوان مثال اعداد ۰ و ۱ مربوط به زبان انگلیسی میشوند و اعداد ۹۶۴ و ۶۰۰ شامل کشور ایران میشوند.
شناسه ناشر
۴ تا ۷ رقم بعدی مشخص میکند که کدام ناشر کتاب را به ثبت رسانده است.
شناسه عنوان یا انتشار
این بخش که ممکن است تا ۶ رقم طول داشته باشد، بیانگر عنوان اختصاصی کتاب، ویراست و دادههایی مانند قطع و نوع جلد و متنی، صوتی یا الکترونیک بودن اثر میشود.
رقم کنترل
تکرقم آخر کد شابک طبق الگوی خاصی محاسبه میشود و برای راستیآزمایی ۱۲ رقم قبلی به کار میرود.
تفاوت شابک ۱۰ رقمی و ۱۳ رقمی چیست؟
پیش از این مروری کوتاه داشتیم بر تاریخچه و ضرورت شکلگیری شابک. اما نکتهی مهمی که باید به آن توجه داشته باشید این است که کد شابک در ابتدا ۱۰ رقمی بود، تا اینکه در سال ۲۰۰۷ شمار کتابها به حدی رسید که چارهای جز افزایش تعداد ارقام به ۱۳ نبود. ۱۰ رقمی بودن کد شابک به این معناست که آن کتاب خاص پیش از این تاریخ به انتشار رسیده است. ساختار شابک ۱۰ رقمی تقریباً مشابه شابک ۱۳ رقمی است؛ با این تفاوت که در آن، پیشوند GS1 یعنی اعداد ۹۷۸ و ۹۷۹ وجود ندارد.
تبدیل شابک ۱۰ رقمی به ۱۳ رقمی
برای تبدیل شابک ۱۰ رقمی به ۱۳ رقمی در ابتدا باید رقم کنترل یعنی آخرین رقم از سمت را حذف و پس از آن، عدد ۹۷۸ را به ابتدای کد اضافه کنید. حالا شما یک کد ۱۲ رقمی دارید که باید رقم کنترل را به انتهای آن اضافه کنید تا به شابک ۱۳ رقمی برسید. محاسبهی رقم کنترل به این شکل انجام میشود که ارقام بهترتیب از چپ به راست بهصورت متناوب در ۱ و ۳ ضرب میشوند، سپس حاصلضربها با هم جمع میگردد و باقیماندهی تقسیم مجموع بر عدد ۱۰ به دست میآید. عدد باقیمانده نیز از عدد ۱۰ کم میشود تا رقم کنترل جدید محاسبه شود. با اضافهشدن رقم کنترل بهدستآمده در انتهای کد، شابک ۱۳ رقمی تکمیل میگردد.
چه زمانی باید شابک جدید بگیریم؟
اگر کتابی که پیشتر چاپ شده و شابک اختصاصی خود را دریافت کرده بود، در ویرایش جدید شاهد تغییرات اساسی در متن شود، باید شابک جدید دریافت کند. افزون بر این، تغییر عنوان، تغییر قطع و نوع جلد، ویرایش صفحهی عنوان و پشت صفحهی عنوان یا شناسنامهی کتاب، دریافت شابک جدید را الزامی میکند. اما در مواردی مانند تجدید چاپ بدون تغییرات اساسی، تغییر قیمت یا تغییر طراحی و رنگ جلد، شابک پیشین حفظ میشود.
شابک کتاب را چه نهادی صادر میکند؟
شناسهی یکتای هر کتاب یا همان شابک در ایران توسط مؤسسه خانه کتاب و ادبیات ایران صادر میشود. بنابراین اگر قصد چاپ کتاب را داشته باشید، حتما با این مؤسسه سروکار پیدا خواهید کرد. البته همواره به خاطر داشته باشید که نشر سنجاق، صفر تا صد نشر کتاب را انجام میدهد و در صورت همکاری با این انتشارات، نیاز به مراجعه به متولی صدور شابک نخواهید داشت.
مراحل دریافت شابک کتاب چیست؟
چاپ قانونی نیازمند دریافت مجوزهای کتاب مانند شابک است که در ادامه مراحل انجام این کار را توضیح میدهیم.
ثبتنام در سایت شابک
نخستین مرحلهی دریافت شابک، مراجعه به وبسایت شابک به نشانی isbn.ketab.ir و ثبتنام در آن است. در اینجا، شما باید وضعیت خود را در جایگاه ناشر یا ناشر-مؤلف مشخص کنید.
بارگذاری کتاب و ثبت درخواست
پس از تأیید ثبتنام که معمولاً یک روز کاری طول میکشد، کتاب را در وبسایت شابک بارگذاری کنید.
دریافت کد شابک
با انجام مراحل اداری و تأیید مدارک، کد اختصاصی کتاب مورد نظرتان صادر میشود و شما میتوانید مراحل بعدی چاپ کتاب را دنبال کنید.
برای دریافت شابک چه مدارکی لازم است؟
پیشتر گفتیم که در هنگام ثبتنام در وبسایت شابک، باید مشخص کنید در مقام ناشر اقدام به درخواست شابک میکنید یا در جایگاه ناشر-مؤلف. با انتخاب گزینهی ناشر، باید مدارک مربوط به انتشارات و با انتخاب گزینهی ناشر-مؤلف، مدارک شناسایی خود را بارگذاری کنید.
جهت دریافت کد شابک باید چند فایل را هم در وبسایت اختصاصی آن بارگذاری کنید که مهمترین آنها فایل کتاب است. علاوه بر این، تصویر پروانه نشر یا فعالیت مجاز و تصویر نشان نشر هم باید بارگذاری شوند.
هزینه و مدت زمان دریافت شابک چقدر است؟
مؤسسه خانه کتاب و ادبیات ایران، شماره شابک را بهصورت رایگان صادر میکند و هزینهای بابت تخصیص آن دریافت نمیکند.
اگر میخواهید کتاب خود را به شکل ناشر-مؤلف چاپ کنید و نخستین بار است که اقدام به این کار میکنید، فرآیند تایید مدارک و اختصاص سهمیه بین ۱ تا ۳ روز کاری به طول خواهد انجامید. اما اگر ناشر دارای سهمیه فعال شابک باشید، صدور کد شابک در کمتر از ۲۴ ساعت انجام خواهد شد. بنابراین، سپردن صفر تا صد چاپ کتاب به انتشارات معتبری مانند سنجاق، کمک میکند این مرحله و مراحل دیگر با سرعت بیشتری پیش بروند.
روش استعلام شابک کتاب
در وبسایت شابک، بخشی ویژهی استعلام شابک کتاب طراحی شده به نشانی اینترنتی https://isbn.ketab.ir/account/TrackingProcess که با ورود به این آدرس و واردکردن کد رهگیری میتوانید از آخرین وضعیت صدور کد شابک مورد نظر خود باخبر شوید.
شابک در کدام قسمت کتاب درج میشود؟
کد ۱۳ رقمی شابک هم در بخش شناسنامه و هم در پشت جلد کتاب به همراه بارکد مختص آن کتاب درج میشود. در واقع این همان جایی است که هنگام خرید کتاب فروشنده آن را اسکن میکند تا اطلاعات اثر به همراه قیمت آن خوانده شود.
تفاوت شابک و فیپا
فیپا یا فهرستنویسی پیش از انتشار، فرآیندی برای ثبت اطلاعات کتاب در پایگاه داده فهرستنویسی کتابهای منتشرشده است که توسط کتابخانه ملی ایران و پیش از انتشار انجام میشود. در واقع فیپا را میتوان ثبت رسمی اطلاعات کتاب پیش از انتشار توصیف کرد.
اهمیت فیپا محدود به بازار نشر ایران میشود، اما شابک کدی بینالمللی برای ثبت و عرضهی جهانی اثر است. دریافت شابک نزدیک به چاپ کتاب صورت میگیرد، درحالیکه اطلاعات فیپا بسیار پیشتر گردآوری میشوند. فیپا حاوی اطلاعات بیشتری است و علاوه بر عنوان کتاب و نام نویسنده و ناشر، شامل جزئیاتی مانند موضوع کتاب، تاریخ انتشار، تعداد صفحات و حتی شابک (در صورت وجود) نیز میشود.
تفاوت شابک و شاپا
علاوه بر شابک، کدهای اختصاصی دیگری هم وجود دارند که پیداکردن آثار فرهنگی و هنری را آسان میکنند. بهعنوان مثال شابم یکی از این موارد است که در واقع کدی ۱۰ رقمی برای شناسایی دقیق محصولات فرهنگی مانند موسیقی است.
شاپا یکی دیگر از این کدهاست که مخصوص تشخیص نشریات دورهای طراحی شده است. این کد ۸ رقمی توسط ISSN صادر میشود و در حال حاضر، مرکز ملی ISSN در کتابخانه ملی، مسئولیت رسیدگی بر آن را در داخل ایران بر عهده دارد. برخلاف شابک، کد شاپا طبق قاعدهای مشخص محاسبه نمیشود و هفت رقم نخست آن توسط خود ISSN تعیین میگردد.
اشتباهات رایج درباره شابک
از آنجاییکه دریافت شابک یکی از مراحل مهم چاپ و توزیع کتاب محسوب میشود، ممکن است با برخی فرآیندها و اصطلاحات مرتبط اشتباه گرفته شود. در ادامه به برخی از این اشتباهات رایج اشاره میشود.
- شابک و کپیرایت: دریافت شابک هیچ ارتباطی با ثبت حقوقی اثر ندارد و وضعیت مالکیت آن را تحت تأثیر قرار نمیدهد.
- شابک و ویراست جدید: همانطور که در متن مقاله به آن اشاره شد، تغییر محتوای کتاب، دریافت شابک جدید را الزامی میکند.
- شابک و تغییر فرمت: برخلاف تصور رایج، یک کتاب مشخص اگر در ظاهر جدید چاپ شود، (مثلاً تغییر از جلد نرم به سخت) باید شابک مجزا دریافت کند.
- شابک و قیمت: تغییر قیمت کتاب هیچ تأثیری بر کد شابک ندارد و نیازی نیست آن را دوباره دریافت کنید.
جمعبندی
در این مطلب تلاش کردیم شابک و مسائل مرتبط با آن را بهطور کامل شرح دهیم. این کد اختصاصی کمک میکند چاپ و پخش کتاب با دقت و سرعت بیشتری انجام شود و خوانندگان کتاب تجربهی بهتری از جستوجو و خرید داشته باشند. اگر قصد چاپ کتابی جدید را دارید و یا میخواهید ویرایش جدیدی از اثر خود ارائه دهید، انتشارات سنجاق میتواند این کار را برای شما انجام دهد. با سپردن سفارش چاپ کتاب به سنجاق میتوانید از خدمات جامع پشتیبانی ما از جمله پاسخگویی به سوالات یا شبههها استفاده کنید.
آمادهاید کتابتان را منتشر کنید؟
اگر تصمیم دارید کتاب خود را به چاپ برسانید، همین حالا وارد پنل نشر سنجاق شوید و مسیر انتشار را آغاز کنید.
آمادهاید کتابتان را منتشر کنید؟
اگر تصمیم دارید کتاب خود را به چاپ برسانید، همین حالا وارد پنل نشر سنجاق شوید و مسیر انتشار را آغاز کنید.
آمادهاید کتابتان را منتشر کنید؟
اگر تصمیم دارید کتاب خود را به چاپ برسانید، همین حالا وارد پنل نشر سنجاق شوید و مسیر انتشار را آغاز کنید.
