احتمالاً «کتابم را در چه قطعی چاپ کنم؟» جزء اولین سؤالهایی است که در مراحل اولیهی چاپ به ذهن نویسندگان خطور میکند. جواب این سؤال فقط به سلیقه بستگی ندارد و مجموعهای از نکات فنی هم در آن نقش دارد؛ چون انتخاب قطع کتاب کاملاً روی ظاهر، تعداد صفحات، قیمت چاپ و حتی حسوحال کتاب تأثیر میگذارد. نویسندهها معمولاً ترجیح میدهند که درگیر مسائل فنی انتشار نشوند؛ برای همین پشتیبانی نشر سنجاق همیشه آماده است تا با مشاورههای تخصصی مسیر چاپ کتاب را برای نویسندهها راحتتر کند.
قطع کتاب چیست؟
قطع کتاب اندازه و ابعاد طول و عرض هر کتاب (بر حسب سانتیمتر) است که در لحظهی برش نهایی صفحات مشخص میشود. قطع همان قاب و شکل ظاهری کتاب است و براساس اینکه کتاب کشیده، پهن، مربع یا حتی خیلی کوچک باشد، نامگذاریهای متفاوتی دارد.
در ایران از قدیم کتابها اندازههای مشخصی داشتند؛ مثلاً رحلی و رقعی. این اندازهها بهمرور زمان به قراردادی ثابت برای قطع کتابها تبدیل شدهاند. شناختن این ابعاد به نویسنده کمک میکند تا بتواند قبل از چاپ تعداد صفحات و بهازای آن هزینهی نسبی چاپ را برآورد کند.
انواع قطع کتاب و ابعاد آنها
جدول زیر راهنمای خوبی است تا نویسنده در زمانی کوتاه، اسم قطع، ابعاد تقریبی آن و کاربرد رایجش را از نظر بگذراند.
| نوع قطع | ابعاد تقریبی (سانتیمتر) | کاربرد رایج |
| رقعی | ۱۴×۲۱ تا ۱۵×۲۲ | رمان، داستان، کتابهای عمومی و ادبی |
| وزیری | ۱۶.۵×۲۳.۵ تا ۱۷×۲۴ | کتابهای درسی و دانشگاهی، فنی |
| رحلی | ۲۱×۲۸.۵ تا ۲۱×۲۹.۷ (کوچک/رایج، نزدیک A4)
۲۴×۳۳ تا ۲۴×۳۴ (بزرگ/مدیران) تاریخی: کوچک ≈۲۷×۴۲، متوسط ≈۳۰×۵۰، بزرگ ≈۳۰×۶۰ |
کتابهای درسی پایه، مرجع، کمکدرسی |
| جیبی | ۱۱×۱۵ تا ۱۱.۵×۱۶.۵ | کتابهای کوچک همراه، قرآن، جزوه |
| خشتی | ۱۹×۱۹ تا ۲۲×۲۲ | کتاب کودک، کتابهای هنری و تصویری |
| پالتویی | ۱۱.۵×۲۰ تا ۱۲.۵×۲۱ | شعر، تکنگاری، کتابهای نازک |
| سلطانی (تیموری) | ۳۰×۴۰ تا ۳۴×۴۹ | اشعار کلاسیک، دیوان، کتابهای نفیس |
| ربعی | ۱۱.۵×۱۶ تا ۱۲×۱۷ (نزدیک B6) | متنهای داستانی و مذهبی |
| بیاضی | ۲۴×۳۴ (افقی؛ عطف در ضلع کوتاهتر) | قرآن، ادعیه، کتابهای کشیده و نفیس |
| اروپایی | معمولاً نزدیک به استانداردهای اروپایی مثل A5 یا مشابه رقعی/وزیری (حدود ۱۴–۱۵×۲۱ یا ۱۶.۵×۲۳.۵) | کتابهای خارجی و ترجمهشده |
| نیموزیری | ۱۲×۱۷ | ادعیه، نیایشها، کتابهای دعا و متون مذهبی سبک |
| نیمرقعی | ۹×۱۷ تا ۱۰×۱۸ | دعاها، زیارتنامهها، کتابهای مذهبی جیبی و متون کوتاه |
| حمایلی | حدود ۱۰×۱۸ تا ۱۲×۲۰ | دعاهای کوچک و کتابهای نیایش قابلحمل |
| جانمازی | ۸×۱۲ تا ۹×۱۳ | چند سوره یا دعاهای کوتاه |
| بغلی | عموماً همان جیبی (۵ × ۷) | کتابهای کوچک مذهبی یا شخصی |
| بغدادی | بزرگتر از حد معمول |
رقعی
در بین قطعهای مختلف، رقعی با ابعاد رایج آن (۱۴.۵×۲۱ یا ۱۴.۱×۲۱.۲ سانتیمتر) یکی از محبوبترینها در ایران است. دستاندرکاران کتاب برای رمانها، داستانها و کتابهای عمومی سراغ این اندازه میروند؛ چون قطع رقعی بهسادگی در دست جا میشود. همین سادگی هم کمک میکند تا این قطع برای کتابخوانی طولانیمدت راحتتر باشد؛ البته این قطع برای کتابهایی با تصویرهای بزرگ یا جدولهای عریض مناسب نیست. قطع رقعی انواع مختلفی هم دارد:
- رقعی کوچک؛
- رقعی بزرگ.
رحلی
قطع رحلی یکی از بزرگترین ابعاد رایج و تقریباً هماندازهی کاغذ آ۴ (۲۱×۲۸.۵ تا ۲۱×۲۹.۷ سانتیمتر) است. این قطع بهخاطر سطح بزرگ آن برای کتابهای درسی، کمکدرسی، مرجع و کتابهایی عالی است که نمودار و شکلهای زیادی دارند. قطع رحلی برای رمان و کتابهای کمحجم مناسب نیست. این قطع انواع مختلفی دارد که تفاوتشان در اندازه با هم چندان زیاد نیست.
- رحلی کوچک؛
- رحلی بزرگ یا مدیران؛
- رحلی تاریخی.
وزیری
قطع وزیری با ابعاد ۱۶.۵×۲۳.۵ تا ۱۷×۲۴ سانتیمتر کمی بزرگتر از رقعی است. ابعاد این قطع برای کتابهای دانشگاهی، فنی و درسی کاملاً استاندارد و حرفهای است. در قطع وزیری فضای کافی برای پاورقی، شکل و جدول هم وجود دارد؛ اما برای کتابهای عمومی پرفروش کمی رسمی و حجیمتر است. قطع وزیری در سایزهای سنتی کمی بزرگتر از قطع وزیری مدرن است. این قطع در حالت لببرگردان در چاپهای نفیس استفاده میشود.
- وزیری کوچک؛
- وزیری بزرگ.
جیبی
قطع جیبی با ابعاد کوچک ۱۱.۵×۱۶.۵ یا ۱۰× ۱۴.۵ سانتیمتر مناسب کتابهای همراه است که بهراحتی در جیب یا کیف جا میشود. این قطع بهترین انتخاب برای قرآن، کتابهای راهنما، ادعیه و کتابهای نازک تیراژ بالاست و گزینهای اقتصادی و کاربردی به شمار میرود؛ اما برای متنهای طولانی و شکلهای بزرگ مناسب نیست. قطع جیبی در دو نوع بریده میشود.
- جیبی کوچک؛
- جیبی بزرگ.
خشتی
قطع خشتی کتابی با ابعاد مربعی است که اندازهی رایج آن ۲۱.۵×۲۲ یا ۲۲×۲۲ سانتیمتر است. این قطع برای کتابهای کودک و نوجوان، کتابهای تصویری و آلبومهای هنری بهترین انتخاب است؛ چون تصاویر در آن متناسب دیده میشود. قطع خشتی برای متنهای طولانی انتخابی غیرمعمول و پرهزینه است. انواع خشتی:
- خشتی کوچک؛
- خشتی بزرگ.
پالتویی
قطع پالتویی، قطعی کشیده و ظریف با ابعاد ۱۲.۵×۲۰ یا ۱۱.۵×۲۲ سانتیمتر است. کتابی با این ابعاد بیشتر برای شعر، تکنگاریها و متنهای کوتاه و نازک استفاده میشود. این قطع حالوهوایی شاعرانه و مینیمال دارد؛ اما باید این را در نظر گرفت که برش آن حساستر است و ممکن است در تیراژ بالا کمی دردسرساز شود.
- پالتویی کوچک؛
- پالتویی بزرگ.
سلطانی (تیموری)
سلطانی یا تیموری قطعی بزرگ و کشیده با ابعادی حدود ۳۰×۴۰ تا ۳۴×۴۹ سانتیمتر است. در گذشته کتابهای سلطنتی و نفیس با این قطع تولید میشد که البته ابعاد آن فقط ۳۰×۴۰ سانتیمتر بود و امروزه هم از قطع سلطانی برای دیوانهای شعر، اشعار کلاسیک و کتابهای نفیس و تجملی استفاده میشود. به این قطع، قطع شاهنامهای هم میگویند؛ چون شاهنامههای نفیس معمولاً با این ابعاد چاپ میشوند. کتاب در این ابعاد در قفسههای استاندارد کتاب جا نمیشود و هزینهی چاپ کتاب در این اندازه هم زیاد است؛ پس بهتر است این قطع با دقت برای کتابها انتخاب شود. قطع سلطانی بر اساس عرض کاغذ دو نوع دارد:
- سلطانی کوچک؛
- سلطانی بزرگ.
ربعی
این قطع با ابعاد حدود ۱۱.۵×۱۶ تا ۱۲×۱۷ سانتیمتر (نزدیک B6) کمی کوچکتر از رقعی است. این قطع یکی از کاربردیترین انتخابها برای داستانهای کوتاه، متون مذهبی و کتابهایی است که باید ارزان و سبک چاپ شوند؛ اما برای جدولها و نمودارهای زیاد، فضای کافی ندارد.
بیاضی
بیاضی قطعی با ابعاد حدود ۲۴×۳۴ سانتیمتر است و عطف آن روی ضلع کوچکتر میافتد؛ البته بیاضی گاهی به اندازهی خاصی مرتبط نیست و برای نشاندادن نوع صحافی استفاده میشود که صحافی روی ضلع کوچکتر کتاب یا صحافی افقی است. این قطع خاص حالوهوای نسخههای خطی قدیمی را تداعی میکند و گزینهی مناسبی برای قرآن، ادعیه، مناجات و کتابهای خطی و نفیس است؛ اما چون قطعی رایج و استاندارد نیست، قیمت تمامشدهی چاپ و جلد آن بیشتر از ابعاد معمولی است. بیاضی از نظر طول دو نوع دارد:
- بیاضی کوچک؛
- بیاضی بزرگ.
اروپایی
قطع اروپایی معمولاً نزدیک به استانداردهای اروپایی مثل A5 یا مشابه رقعی/وزیری است (حدود ۱۴–۱۵×۲۱ یا ۱۶.۵×۲۳.۵) و این قطع همان ابعاد رایج بینالمللی با استاندارد جهانی است. قطع اروپایی برای کتابهای ترجمهشده برازنده است و به کتابهای تألیفی حالوهوایی جهانی اضافه میکند. برای اینکه کتابی با این قطع چاپ شود باید از قبل با چاپخانه هماهنگ کرد و ممکن است بعضی چاپخانهها امکانات و دستگاههای مناسب برش این قطع را نداشته باشند.
قطعهای کمتر رایج کتاب
بعضی قطعها در ایران رایجترند و چاپخانههای بیشتری میتوانند کتابهایی با آن قطع تولید کنند، به همین دلیل هم قیمت تمامشده در این قطعها بهصرفهتر است؛ اما گاهی برای پروژههای خاص مثل پروژههای مذهبی یا هنری، قطعهای متفاوتی استفاده میشوند که رواج کمتری دارند؛ اما در حوزهی خودشان بیشتر به چشم میآیند.
- قطع نیموزیری: ابعادی بین رقعی و وزیری دارد و برای کتابهایی استفاده میشود که لازم است از رقعی سنگینتر اما از وزیری سبکتر باشند.
- قطع نیمرقعی: کمی از رقعی کوچکتر است و بیشتر برای چاپهای بسیار اقتصادی یا جزوههای خاص است.
- قطع حمایلی: کتاب با این قطع برای آن بود که آن را به حمایل (بند کمر) آویزان کنند و آن را همهجا با خودشان داشته باشند.
- قطع جانمازی: ابعادی بسیار کوچک دارد و کشیده است. این قطع مناسب چند سوره یا چند دعاست که در قطع کوچک چاپ میشود تا همیشه در جانماز باشد و قبل یا بعد از نماز بشود به آن رجوع کرد.
- قطع بغلی: معمولاً بسیار کوچک است تا بشود آن را در جیب بغل گذاشت. گاهی به آن قطع جیبی هم میگویند؛ چون معادل قطع جیبی قدیم است.
- بغدادی: این قطع اندازهی مشخصی ندارد و تنها اشارهای که وجود دارد از رشیدالدین فضلالله در وقفنامهی ربع رشیدی است که میگوید این قطع ابعادی بزرگتر از نسخههای مرسوم آن زمان داشته است؛ بااینحال این قطع کوچکتر از رحلی امروزی است.
چرا انتخاب قطع کتاب مهم است؟
انتخاب قطع کتاب روی جذابیت ظاهری کتاب و راحتی استفاده از آن تأثیر مستقیم میگذارد. بعضی کتابها باید همهجا همراه باشند، بعضیها مانند رمان، باید در مدت طولانی خستگی کمتری ایجاد کنند. از همه مهمتر قطع درست کتاب و ابعاد آن نسبت به قفسههای استانداردْ نگهداری و حملونقل آن را راحتتر کرده و هزینهی تمامشده را کمتر میکند. همهی این عوامل روی تجربهی خواننده تأثیر میگذارد و باعث میشود خواننده برای خرید کتابهایی در قطعهای مختلف ترغیب شود؛ البته که قطع کتاب باید با محتوای آن هم متناسب باشد و همهچیز در ظاهر و قیمت خلاصه نمیشود.
بیشتر بخوانید: بهترین نوع کاغذ برای چاپ کتاب کدام است؟
چگونه بهترین قطع را برای کتاب خود انتخاب کنیم؟
برای انتخاب بهترین قطع برای چاپ کتابی خاص، خوب است که نویسنده از قبل به سؤالهای زیر جواب بدهد تا وضعیت برایش روشنتر باشد.
- محتوای کتاب چیست؟ (داستان، شعر، علمی، درسی، کودک، نفیس و… .)
- مخاطب کتاب کیست؟ (قشر عام، دانشجویان، کودکان، علاقهمندان به هنر و… .)
- بودجهی چاپ چقدر است؟ (قطعهای استاندارد معمولاً اقتصادیتر هستند و قطعهای خاص گرانترند و نفیستر هم به نظر میرسند.)
- کتاب قرار است کجا خوانده شود؟ (در خانه، در سفر، در کلاس و… .)
- چه میزان فضا برای متن، تصاویر، نمودار و حاشیه نیاز است؟
برآیند جواب این سؤالها کمک میکند تا نویسنده بتواند بهترین قطع را انتخاب کند؛ اما اگر نیاز باشد تا از فردی متخصص کمک بگیرید، مشاوران نشر سنجاق با پشتیبانی کامل میتوانند مسیر چاپ را بسیار سریعتر، راحتتر و حرفهایتر پیش ببرند و آمادهی پاسخگویی و همکاری با شما هستند.
قطع کتاب چه تأثیری بر تعداد صفحات و هزینه چاپ دارد؟
هرچه قطع کتاب بزرگتر باشد، در هر صفحه متن و تصویر بیشتری جا میشود و قطر کتاب هم نازکتر میشود؛ یعنی تعداد صفحات کتاب کمتر میشود؛ اما در قطعهای کوچکتر تعداد صفحات بیشتر است. از طرفی ابعاد رایج قطع کتاب در چاپ، برش و صحافی هزینهی کمتری دارند؛ اما برای ابعاد خاص یا غیر استاندارد برشهایی خاص، زمانبر و گرانتر لازم است.
جمع بندی
همانطور که پیداست، انتخاب قطع کتاب نقشی تأثرگذار در شکلگیری هویت و موفقیت کتاب ایفا میکند. هرکدام از قطعهای رایج و اقتصادی مثل رقعی و وزیری تا قطعهای نفیس و خاص مثل سلطانی و بیاضی، هرکدام جایگاه و کاربرد خاص خودشان را دارند و بهتر است به دقت انتخاب شوند؛ البته انتخاب مناسب نیاز به تجربه دارد و نشر سنجاق با مشاوره و پشتیبانی حرفهای میتواند در تمام این مسیر در کنار شما باشد.
آمادهاید کتابتان را منتشر کنید؟
اگر تصمیم دارید کتاب خود را به چاپ برسانید، همین حالا وارد پنل نشر سنجاق شوید و مسیر انتشار را آغاز کنید.
آمادهاید کتابتان را منتشر کنید؟
اگر تصمیم دارید کتاب خود را به چاپ برسانید، همین حالا وارد پنل نشر سنجاق شوید و مسیر انتشار را آغاز کنید.
آمادهاید کتابتان را منتشر کنید؟
اگر تصمیم دارید کتاب خود را به چاپ برسانید، همین حالا وارد پنل نشر سنجاق شوید و مسیر انتشار را آغاز کنید.
